Levinas and multicultural society

Kijk ik op de website van Filosofie Magazine naar de kandidatenlijst voor de Socratesbeker, zie ik er twee namen van vrouwen die "in mijn tijd" net als ik filosofie in Groningen hebben gestudeerd en net als ik lid waren van studentenvereniging Cleopatra: Stine Jensen en Eva-Anne Le Coultre. Het wordt tijd dat ik ook een filosofieboek schrijf...

Ik las op de website van Startende ondernemers dat er in Rotterdam 100.000 bedrijven zijn zonder personeel. Dat is wel knap: hoe zou zo'n bedrijf functioneren zonder directeur, zonder schoonmaker, zonder secretaresse, met helemaal niemand? Misschien bedoelen ze toch eigenlijk Zelfstandige Zonder Personeel ;)

Wel leuk om te zien dat er zoveel vraag is naar flexplekken, Seats2Meet kan dus nog flink groeien...

Link website Startende ondernemers

Lodewijk Asscher eist van alle immigranten dat ze een participatiecontract tekenen. Immigranten moeten de rechten en plichten van de Nederlandse staat erkennen en ervoor tekenen dat ze de Nederlandse normen en waarden accepteren.

Wat een rare ideeën over integratie heeft de Nederlandse regering. Wat zijn dat voor Nederlandse normen en waarden die buitenlanders moeten accepteren? Zit daar nog iets van tolerantie en gastvrijheid bij? Wordt er ook van Nederlanders verwacht dat zij normen en waarden accepteren, of geldt dat alleen voor buitenlanders? En wil Asscher hiermee zeggen dat de normen en waarden van buitenlanders niet goed zijn?

Asscher ziet een achteruitgang in hoe er wordt aangekeken tegen homo's, joden en vrouwen. Ik zie ook een achteruitgang in hoe er wordt aangekeken tegen moslims, Marokkanen en immigranten in het algemeen. Zullen we mensen (inclusief Nederlanders) ook een contract laten tekenen om dat soort negatieve houdingen en gedrag tegen te gaan?

Als ik aan het werk ben bij Mensen met een Missie moet ik vaak aan Levinas denken, zijn naam wordt er ook vaak genoemd. Ik ben heel blij dat ik zo de kans krijg mij opnieuw in hem te verdiepen en met anderen van gedachten te wisselen. Een collega stelde voor om een keer samen een lunchlezing over Levinas te houden, dat doe ik graag.

Waarom spreekt de filosofie van Levinas mij zo aan? Levinas leest mensen niet de les, hij houdt geen preken over wat wij allemaal moeten en wel en niet mogen. De God van Levinas is geen boze God die dreigt met straf of mensen lekker maakt met beloningen. Er is ook geen voorbestemming voor de hel. Zijn ethiek is ook niet gebaseerd op een nutsdenken waarbij je bijvoorbeeld alleen iets doet voor een ander omdat je verwacht dat de ander dan iets voor jou doet. Het principe gaat eigenlijk vanzelf: ik doe goed voor de ander omdat ik mij verantwoordelijk voel, wanneer ik het gelaat van de ander voor mij zie. Ik ontmoet de ander en ik neem de zorg voor de ander op mij. Dat gebeurt niet altijd, er zijn genoeg voorbeelden van verschrikkelijke dingen die mensen elkaar aandoen. Maar het gebeurt vaak genoeg in het dagelijks leven, dat de ene mens geraakt wordt door de ander, even zichzelf vergeet en de zorg voor de ander op zich neemt. Dat is voor Levinas de basis van de ethiek. Het is een stevige basis waar je iets mee kunt.

Daar komt bij dat Levinas zegt dat de ander totaal anders is dan ik. Het is belangrijk om te beseffen dat de ene mens en de andere mens totaal van elkaar verschillen, er is een afstand tussen hen die niet overbrugd kan worden. Het beeld dat ik van de ander heb valt nooit samen met de echte ander. Ik kan niet in de schoenen staan van de ander, ik kan niet zijn of haar gedachten denken. Om de wereld begrijpelijker te maken deel ik mensen in categorieën in (want anders is het allemaal zo gecompliceerd en onoverzichtelijk). Maar iedere mens is uniek en de categorieënverdeling, de hokjesgeest geeft een vertekening van de werkelijkheid. Dat zijn de vooroordelen, de beelden die mensen in hun hoofd hebben over bepaalde groepen mensen. Ik moet mijn vooroordelen aan de kant zetten en open staan voor de echte ander die ik ontmoet. De ander heeft het recht om voor zichzelf te spreken, ik kan dat niet in zijn of haar plaats doen. Alle mensen zijn verschillend maar onze menselijke waarde is gelijk. De ander verdient respect en mag niet gediscrimineerd worden. (En als we allemaal al zo totaal verschillend zijn dan maken cultuurverschillen of etnische verschillen dus eigenlijk niet zoveel meer uit, het gaat meer om de houding van het open staan voor de echte ander.)

Ik ben ook altijd wat achterdochtig als mensen zeggen dat ze zo graag  hulpeloze zielige mensen willen helpen, want die zijn zo dankbaar en dan voelen de helpers zich goed, dan kunnen ze zichzelf op de borst kloppen. Dat is niet het idee van Levinas over de zorg voor de ander. De helper is geen geweldige hoogstaande weldoener die de arme miserabele sloebers uit het slob verheft. Nee, juist de geholpene, de ander is mijn meester. De relatie is assymetrisch, als een wipwap, en juist de ander zit bovenaan en ik onderaan. Alleen de ander kan mij wakker schudden uit mijn hersenspinsels, de verzonnen beelden in mijn hoofd. Alleen de ander kan mij aanspreken op mijn verantwoordelijkheid. Het gelaat van de ander is naakt en kwetsbaar, maar juist daarom is het krachtig, daardoor word ik geraakt. Laten we onze aandacht richten op mensen die onderdrukt worden, die arm zijn, die het moeilijk hebben, wie onrecht wordt aangedaan. Zij zijn onze meesters. Wij zijn verantwoordelijk om te doen wat we kunnen. Niet omdat iemand zegt dat we dat moeten maar omdat we geraakt worden door de ander die ons aanziet.

Het Sociaal Cultureel Planbureau heeft onderzoek gedaan naar discriminatie van allochtonen in de uitzendbranche. De conclusie van het onderzoek is dat er discriminatie plaatsvindt in deze branche. Niet-westerse sollicitanten krijgen minder vaak werk aangeboden dan autochtone sollicitanten, ook wanneer hun profiel gelijk is. Vooroordelen  jegens etniciteit en geslacht spelen soms een rol.

In reactie op het onderzoek betogen Anouar El Hadji en Mohamed Aadroun (UvA en HvA) echter dat racistische werkgevers helemaal niet bestaan. Ze zeggen dat werkgevers alleen discrimineren op basis van een negatief groepsbeeld. "Een sollicitant van een etnische groep met een slecht groepsbeeld heeft een kleinere kans om aangenomen te worden." Maar is dat geen racisme?

Laat ik er een definitie van racisme bij zoeken. Je kunt racisme nauw definiëren en het alleen hebben over het idee dat een bepaald ras superieur is aan een ander ras. Maar vaak wordt tegenwoordig een bredere definitie gehanteerd.  Volgens de Conventies van de Verenigde Naties betekent racisme / raciale discriminatie "elk onderscheid, uitsluiting, beperking of voorkeur gebaseerd op ras, huidskleur, afstamming, of nationale of etnische oorsprong die het doel of effect heeft van opheffing of aantasting van erkenning, genieting of uitoefening, op basis van gelijkwaardigheid, van mensenrechten, en fundamentele vrijheden in het politieke, economische, sociale, culturele of enig ander veld van het openbare leven". Een werkgever die liever geen Antilliaan aanneemt vanwege het slechte groepsbeeld, maakt onderscheid op basis van etniciteit. Volgens de VN is dat dus een vorm van racisme.

Iemand die zich bij de selectie laat leiden door een negatief groepsbeeld, laat zich simpelweg leiden door vooroordelen. Het is bij wet verboden te discrimineren op basis van afkomst. Het is niet eerlijk als geschikte kandidaten worden afgewezen omdat hun groep een slecht imago heeft. Werkgevers / uitzendbureaus moeten hun vooroordelen aan de kant zetten en zo objectief mogelijk beoordelen wie de beste kandidaat is.

In "Vier Talmoed lessen" schrijft Levinas over de verbondssluiting met God bij de Sinaï (Exodus 24 7). Als Mozes het boek des verbonds heeft voorgelezen zegt het volk Israel: "wij zullen doen en wij zullen luisteren". Het doen is actief, er wordt eerst gedaan - het woord van God leven - en daarna geluisterd. Het doen dient als basis voor het begrijpen van het woord van God. Levinas zegt dat we al voor onze geboorte een verbond met God hebben gesloten. Ik vind dat een mooi idee. We kunnen het ons niet herinneren, maar ergens is er iets van herkenning. Om goed te leven is niet vrijblijvend, dat hebben we al beloofd.

We hebben op mijn werk bij Mensen met een Missie regelmatig een informele koffiebijeenkomst waar een van de collega's een korte presentatie geeft. Deze keer was ik aan de beurt. Ik heb een presentatie gegeven over Levinas waarbij ik fragmenten heb laten zien van het Ikon interview van France Guwy met Levinas. Zoals ik al eerder schreef op deze blog merk ik dat er veel raakvlakken zijn tussen de filosofie van Levinas en de visie / missie van Mensen met een Missie. Als iemand aan mij of een collega vraagt waarom wij dit werk doen, dan heeft Levinas een antwoord.

Mijn toelichting bij de interviewfragmenten:

Levinas heeft het over de ontmoeting van de ene mens met de ander. Het gelaat van de ander doet een beroep op mijn verantwoordelijkheid. Een dakloze kijkt me aan met hongerige ogen en ik geef hem mijn brood, zonder erbij na te denken wat ik nu zelf zal eten met de lunch. Levinas zegt: “Laat een zwerver binnen in je huis, al is dat wel moeilijk want hij maakt je tapijt vies.”  

Het gelaat van de ander is een uitdrukking van Gods woord. Het bevel is: Gij zult niet doden. Dat gaat niet alleen om letterlijk iemand doden. Het betekent ook: laat mij leven, wees niet onverschillig, verwaarloos mij niet, doe mij geen onrecht aan. In de filosofie van Levinas komen lijnen van geloof, ethiek en idealen bij elkaar. Wij worden geraakt door mensen die arm zijn, die onderdrukt worden, die het moeilijk hebben. Wij strijden met hen mee voor vrede en gerechtigheid. Zij die ons aanzien doen een beroep op ons.

We hebben op mijn werk bij Mensen met een Missie een bijbelleesgroep. Soms is er ook een uitwisseling met een bijbelleesgroep in Ghana. Ik vind het heel boeiend om met anderen van gedachten te wisselen over bijbelteksten.

Deze keer hebben we een tekst uit Johannes over ongelovige Tomas besproken. Jezus is gekruisigd en opgestaan uit de dood. Hij komt bij zijn leerlingen. Tomas was er niet bij. De leerlingen vertellen het later aan Tomas en hij gelooft het niet. De volgende keer dat Jezus komt is Tomas er wel. Tomas zegt dat hij het alleen gelooft als hij de wonden in de handen van Jezus van de spijkers kan zien en zijn zij kan voelen.  Jezus zei tegen hem: "Leg je vingers hier en kijk naar mijn handen, en leg je hand in mijn zij. Wees niet langer ongelovig, maar geloof." Tomas antwoordde: "Mijn Heer, mijn God!" Jezus zei tegen hem: "Omdat je me gezien hebt, geloof je. Gelukkig zijn zij die niet zien en toch geloven.

We hadden het in de groep over de vraag in hoeverre je bijbelteksten letterlijk kunt opvatten of niet. Er gebeuren dingen die normaal gesproken niet kunnen. Ik vertelde dat mijn ervaring is dat er in Senegal / Afrika op een manier geloofd wordt die tegelijkertijd letterlijk is en toch ook poëtisch. Een Senegalees zal zich denk ik niet zo snel afvragen hoe dat dan precies gaat dat opstaan uit de dood, hoe dat proces wetenschappelijk verloopt bij iemand die hersendood is. Die vraag is niet belangrijk. Toch is het ook niet zo dat Jezus alleen maar figuurlijk de dood heeft overwonnen. Ik zei dat ik het te mager zou vinden als de bijbelverhalen alleen maar een metafoor zijn, een vergelijking, een wijze les. De bijbel is geen sprookjesboek. Het is ook geen geschiedenisboek met alleen maar feiten. Huub Oosterhuis heeft een liedtekst over de bijbel: "Boek jij bent geleefd, zeg ons hoe te leven." Niet alles wat in de bijbel staat is letterlijk zo gebeurd, maar op een poëtische manier is het wel waar.

Het thema van Tomas die alleen gelooft wat hij ziet is ook mooi. Jezus komt tegemoet aan de wens van Tomas en laat hem zijn wonden zien. Maar hij zegt ook: "Gelukkig zijn zij die (het) niet zien en toch geloven." Ik vat het op als: Mensen die kunnen geloven zonder bewijs zijn gelukkig / hebben geluk. Als ik alleen geloof wat ik zie, dan vertrouw ik alleen mijn eigen ogen, niet op het woord van God. Als er geen bewijs is dan moet ik bij mijzelf te raden gaan of ik vanuit mijn gedachten en gevoel het wel of niet geloof. Dat is een kwestie van vertrouwen.

Ik bedacht me dat mensen soms een vreemde neiging hebben om een slachtoffer de schuld te geven van wat een dader heeft gedaan. In veel gevallen vind ik trouwens het woord schuld niet op zijn plaats. Het kan ook zijn dat het niet ging zoals het de bedoeling was zonder dat het iemands schuld is.

Maar laat ik een voorbeeld noemen met een dader en een slachtoffer en de schuldvraag: een meisje gaat laat alleen over straat met een kort rokje en ze wordt verkracht. Dan wordt er tegen het meisje gezegd: "het is je eigen schuld, dan moet je maar niet laat over straat lopen met een kort rokje". Maar het is geen strafbaar feit om 's avonds laat met een kort rokje over straat te lopen. Om een meisje te verkrachten is wel strafbaar. Het meisje heeft de verkrachter geen schade berokkend (ze heeft hem alleen misschien in de verleiding gebracht). De verkrachter heeft het meisje wel schade berokkend.